Despota \u2013 kto to jest, jak go zrozumie\u0107 i jak z nim \u017cy\u0107?
Aleksandra Nowakowska
15 maja 2024
Despota generuje sytuacje, w kt\u00f3rych nic, co powiemy czy zrobimy, go nie zadowoli
Generuje sytuacje, w kt\u00f3rych nic, co powiemy czy zrobimy, go nie zadowoli. Reakcje despoty s\u0105 arbitralne, terroryzuj\u0105 agresj\u0105, wyzwalaj\u0105 niepewno\u015b\u0107. Maj\u0105 na celu przej\u0119cie kontroli nad emocjami \u201eprzeciwnika\u201d, kt\u00f3ry ma si\u0119 ba\u0107 i by\u0107 uleg\u0142y. Czy mo\u017cna z nim wygra\u0107 i w czy og\u00f3le stawa\u0107 do walki?<\/p>\n\n\n\n
Kto to jest despota? Na czym polega despotyzm?<\/p>\n\n\n\n
Synonimy s\u0142owa despota to: autokrata, tyran, wyzyskiwacz, ciemi\u0119\u017cca. Poj\u0119cie despotyzm obejmuje m.in. autokracj\u0119, tyrani\u0119, autorytaryzm i ucisk. S\u0142owo despota pochodzi od greckiego \u201edespotes\u201d, co oznacza \u201ew\u0142adca\u201d. Podstawowe d\u0105\u017cenie despoty, kt\u00f3re warunkuje jego zachowanie to absolutna kontrola nad drugim cz\u0142owiekiem lub systemem, kt\u00f3rym w\u0142ada. Despotami nazywano na przyk\u0142ad egipskich faraon\u00f3w czy cesarzy bizantyjskich. W j\u0119zyku angielskim s\u0142owo despota pojawi\u0142o si\u0119 w 1562 roku i mog\u0142o oznacza\u0107 ka\u017cdego, kto sprawuje w\u0142adz\u0119. Jednak ju\u017c na pocz\u0105tku XVIII wieku odnosi\u0142o si\u0119 do w\u0142adcy absolutnego, osoby sprawuj\u0105cej w\u0142adz\u0119 tyra\u0144sk\u0105. Rewolucjoni\u015bci francuscy u\u017cywali go do opisania rozkaz\u00f3w Ludwika XVI, a w XX wieku despotyzm powi\u0105zano z faszyzmem i Holokaustem. Z perspektywy psychologii i psychiatrii zachowania despotyczne mog\u0105 by\u0107 rozpatrywane jako cechy zaburze\u0144 osobowo\u015bci narcystycznej, aspo\u0142ecznej, histrionicznej.
Cz\u0142owiek despotyczny. Cechy charakteru despoty<\/p>\n\n\n\n
Rozpozna\u0107 despot\u0119 mo\u017cna przede wszystkim po dominacji, oboj\u0119tno\u015bci wobec innych, bezwzgl\u0119dno\u015bci, surowo\u015bci, apodyktycznym narzucaniu swojej woli i pogl\u0105d\u00f3w. To cz\u0142owiek w\u0142adzy z mani\u0105 totalnej kontroli. Jest uparty, niezdolny do kompromisu, nadkrytyczny, sk\u0142onny do wybuch\u00f3w gniewu, bywa m\u015bciwy. U podstaw jego zachowa\u0144 le\u017cy obni\u017cona zdolno\u015b\u0107 do odczuwania emocji, egoizm oraz agresja. D\u0105\u017cenia despoty to podporz\u0105dkowanie sobie otoczenia. Opresyjne dzia\u0142ania despoty mog\u0105 wchodzi\u0107 w repertuar stylu przyw\u00f3dztwa i s\u0105 jednym z rodzaj\u00f3w mobbingu.(Fot. Getty Images)
Czytaj tak\u017ce
Makiawelizm \u2013 mroczny wymiar manipulacji<\/p>\n\n\n\n
Jak rozpozna\u0107 natur\u0119 despoty? Despotyczny narcyzm i agresja<\/p>\n\n\n\n
Ludzi nale\u017c\u0105cych do despot\u00f3w charakteryzuje rys narcystyczny. Despota ma zwykle wi\u0119cej wyg\u00f3rowanych ambicji i energii przy jednoczesnej tendencji do wi\u0119kszych kompleks\u00f3w ni\u017c inne typy narcystyczne (na przyk\u0142ad przy narcyzmie ukrytym). \u017beby zaspokoi\u0107 swoje d\u0105\u017cenia do sprawowania kontroli i ukoi\u0107 wewn\u0119trzne deficyty, potrzebuje od innych co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko uwag\u0119, nie wystarcza mu te\u017c jedynie pozycjonowanie si\u0119 wobec nich, \u017ceby wypa\u015b\u0107 lepiej. Natur\u0119 despoty charakteryzuje potrzeba, by zapewni\u0107 sobie odpowiedni\u0105 pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, na przyk\u0142ad dzi\u0119ki dzia\u0142alno\u015bci biznesowej czy politycznej, a w rodzinie chce mie\u0107 status patriarchalnego w\u0142adcy. Emocja, kt\u00f3ra kieruje despot\u0105, to z\u0142o\u015b\u0107 \u2013 jest gniewny, prowokacyjny, przekraczaj\u0105cy granice, zastraszaj\u0105cy, szanta\u017cuj\u0105cy \u2013 a wynika to z jego nadwra\u017cliwo\u015bci na wszystko, co postrzega jako lekcewa\u017cenie. Wychwytuje nawet najs\u0142absze sygna\u0142y, kt\u00f3re mog\u0142yby \u015bwiadczy\u0107 o braku okazywanego mu szacunku.<\/p>\n\n\n\n
Despota, b\u0119d\u0105cy narcystycznym maniakiem kontroli, stymuluje u ludzi z otoczenia pragnienie zbli\u017cania si\u0119 do niego (robi to, by skuteczniej zaatakowa\u0107), ale jednocze\u015bnie trzyma ich na dystans. Kontroluje zar\u00f3wno swoje emocje \u2013 l\u0119k, poczucie winy czy wstydu \u2013 kt\u00f3re uwa\u017ca za przejaw s\u0142abo\u015bci, jak i reakcje otoczenia. Nie zatrzymuje si\u0119 jednak na przej\u0119ciu w\u0142adzy i podporz\u0105dkowaniu sobie ludzi. Kiedy despota czuje, \u017ce nareszcie ma kontrol\u0119, z\u0142o\u015bci si\u0119, \u017ce musia\u0142 wykona\u0107 wysi\u0142ek zwi\u0105zany z kontaktem z drugim cz\u0142owiekiem. To przecie\u017c on ma by\u0107 w centrum uwagi! Wtedy ujawnia swoj\u0105 zazdro\u015b\u0107 i nienawi\u015b\u0107, kt\u00f3re g\u0142\u0119boko w nim tkwi\u0105. Despota generuje sytuacje, w kt\u00f3rych nic, co powiemy czy zrobimy, go nie zadowoli. Jego reakcje s\u0105 arbitralne, terroryzuj\u0105 agresj\u0105, wyzwalaj\u0105 niepewno\u015b\u0107. Maj\u0105 na celu przej\u0119cie kontroli nad emocjami \u201eprzeciwnika\u201d, kt\u00f3ry ma si\u0119 ba\u0107 i by\u0107 uleg\u0142y. Ma wykonywa\u0107 jego wol\u0119, ale despota i tak mu nie zaufa \u2013 b\u0119dzie dalej wszystko nadzorowa\u0142 doprowadzaj\u0105c do wyniszczania si\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Agresywne dzia\u0142ania despoty nie wynikaj\u0105 z impulsu, \u017ce chce komu\u015b zrobi\u0107 krzywd\u0119, tylko z pod\u015bwiadomego i chronicznego do\u015bwiadczania bezradno\u015bci oraz l\u0119ku. Despota cz\u0119sto widzi zagro\u017cenia, kt\u00f3rych tak naprawd\u0119 nie ma lub wyolbrzymia istniej\u0105ce, strasz\u0105c i obwiniaj\u0105c innych. Wykazuje ca\u0142kowity brak tolerancji na jakiekolwiek objawy sprzeciwu czy cie\u0144 krytyki. Dlatego despota otacza si\u0119 pochlebcami, kt\u00f3rzy przypominaj\u0105 mu o jego wielko\u015bci i wy\u017cszo\u015bci nad innymi. W ten spos\u00f3b pr\u00f3buje zniwelowa\u0107 poczucie s\u0142abo\u015bci i krucho\u015bci. Na zewn\u0105trz emanuje nieust\u0119pliwo\u015bci\u0105 i si\u0142\u0105 przekona\u0144, je\u015bli jednak zajrzymy za t\u0119 fasad\u0119, przekonamy si\u0119, \u017ce jest tam wiele st\u0142umionego l\u0119ku. Aby go nie czu\u0107 sprawia, \u017ce inni si\u0119 boj\u0105. Z drugiej strony, chronicznie agresywny despota wpada we w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 i furi\u0119, kiedy kto\u015b jawnie okazuje bezradno\u015b\u0107 i l\u0119k, poniewa\u017c budzi to jego w\u0142asne demony. Jego gniewne reakcje pot\u0119guj\u0105 si\u0119 proporcjonalnie do poczucia utraty w\u0142adzy i kontroli \u2013 nad sob\u0105 i tymi, kt\u00f3rzy maj\u0105 od niego zale\u017ce\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Zobacz te\u017c: Narcyz \u2013 jak go rozpozna\u0107? O narcystycznych osobowo\u015bciach m\u00f3wi Katarzyna Miller
Agresywne zachowanie despoty jest jego uzale\u017cnieniem<\/p>\n\n\n\n
Realizuj\u0105c pragnienie sprawowania kontroli w autorytarny spos\u00f3b, zmuszaj\u0105c innych do post\u0119powania tak, jak on chce, agresor zapewnia sobie zastrzyk adrenaliny. Czuje si\u0119 wtedy pobudzony i podekscytowany. Z biegiem czasu zaczyna potrzebowa\u0107 coraz to nowych bod\u017ac\u00f3w \u2013 z lubo\u015bci\u0105 oddaje si\u0119 coraz bardziej zastraszaj\u0105cym zachowaniom. W ko\u0144cu na jego drodze rzadko pojawia si\u0119 kto\u015b, kto odwa\u017cy mu si\u0119 przeciwstawi\u0107. Prowadzi do zjawiska pu\u0142apki despoty \u2013 im wi\u0119cej w\u0142adzy sobie zapewnia i im wi\u0119ksze staje si\u0119 jego imperium, tym wi\u0119cej stwarza dla siebie zagro\u017ce\u0144, poniewa\u017c trudniej mu kontrolowa\u0107 tak wielkie terytorium, pe\u0142ne potencjalnych rywali oraz wrog\u00f3w. Pami\u0119tajmy, \u017ce jest podejrzliwi, nieufny i tak naprawd\u0119 zal\u0119kniony. Prowadzi to do demonstrowania coraz wi\u0119kszej agresji. Taki despota jest zar\u00f3wno uzale\u017cniony, jak i uwi\u0119ziony. W kontaktach z nim lepiej nie zachowywa\u0107 si\u0119 naiwnie, bo jest nieugi\u0119ty. Je\u015bli cofnie si\u0119 o krok, to tylko na chwil\u0119. Ludzi o takich osobowo\u015bciach cz\u0119sto spotykamy w naszym \u017cyciu, bo dzi\u0119ki ambicji nap\u0119dzanej potrzeb\u0105 totalnej kontroli staj\u0105 si\u0119 szefami firm, dyrektorami przedsi\u0119biorstw, postaciami \u015bwiata polityki czy guru sekt.<\/p>\n\n\n\n
Metaanaliza bada\u0144 naukowych przynios\u0142a wnioski, \u017ce despotyczne przyw\u00f3dztwo autorytarnych i nieetycznych lider\u00f3w przynosi wiele szkodliwych konsekwencji u podw\u0142adnych. Mobbinguj\u0105cy szef despota z pewno\u015bci\u0105 zafunduje nam nie tylko chroniczne zm\u0119czenie, wypalenie zawodowe, choroby psychosomatyczne, obni\u017cenie satysfakcji z \u017cycia oraz wydajno\u015bci, znacznie podwy\u017cszony poziom l\u0119ku na co dzie\u0144, ale r\u00f3wnie\u017c przenoszenie wzorc\u00f3w agresywnych zachowa\u0144 do \u017cycia rodzinnego. W domach pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 nad sob\u0105 szefa despot\u0119 nasilaj\u0105 si\u0119 konflikty, pojawia si\u0119 niestabilno\u015b\u0107 emocjonalna i oddalenie od siebie cz\u0142onk\u00f3w rodziny.<\/p>\n\n\n\n
Zaburzenia dysocjacyjne \u2013 czym s\u0105, jak je rozpozna\u0107 i leczy\u0107?<\/p>\n\n\n\n
Despotyczny szef lub m\u0105\u017c despota – jak z kim\u015b takim \u017cy\u0107?<\/p>\n\n\n\n
\u017beby skutecznie poradzi\u0107 sobie z despot\u0105, najpierw trzeba rozszyfrowa\u0107 jego sztuczki, kt\u00f3re stosuje, aby sprawowa\u0107 dyktatorsk\u0105 w\u0142adz\u0119. Rozpozna\u0107 despot\u0119 na pocz\u0105tku relacji wcale nie jest \u0142atwo, bo na tym etapie zwykle ukrywa swoj\u0105 drapie\u017cn\u0105 natur\u0119. Si\u0119ga po arsena\u0142 zachowa\u0144 narcystycznych, \u017ceby uwie\u015b\u0107 ofiar\u0119. Jednak zainteresowanie, kt\u00f3re okazuje nie trwa d\u0142ugo i nieuchronnie ko\u0144czy si\u0119 wycofaniem. Pod zewn\u0119trznymi przejawami pewnego czaru mo\u017cna wyczu\u0107 ch\u0142\u00f3d i to, \u017ce uwag\u0119 jak\u0105 nam pozornie despota po\u015bwi\u0119ca, w nieunikniony spos\u00f3b kieruje w ko\u0144cu na samego siebie. Egotyzm i megalomania to wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce cechy despoty.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy przyjdzie nam \u017cy\u0107 z despot\u0105 lepiej nie zapomina\u0107, \u017ce on ludzi wok\u00f3\u0142 siebie postrzega jako obiekty, kt\u00f3rymi mo\u017ce si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107. Tak funkcjonuje zar\u00f3wno m\u0105\u017c despota, szef despota, ojciec despota czy nauczyciel despota. Mo\u017cna si\u0119 zastanowi\u0107, czy despota w og\u00f3le potrafi kocha\u0107. Bywa, \u017ce posiada pewien zas\u00f3b naturalnej empatii, ale poniewa\u017c \u017c\u0105dza w\u0142adzy i kontroli jest w jego przypadku wyj\u0105tkowo silna, nie ma wystarczaj\u0105cej cierpliwo\u015bci, by polega\u0107 na umiej\u0119tno\u015bciach spo\u0142ecznych. Do zdobywania tego, czego chce, musi wykorzystywa\u0107 innych, co staje si\u0119 nawykiem ograniczaj\u0105cym zakres empatii, jak\u0105 ma w swoich psychicznych zasobach.<\/p>\n\n\n\n
Despota jak tlenu potrzebuje os\u00f3b, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 zapatrzone, podporz\u0105dkowane i uzale\u017cnione od niego. Dlatego zdobywa si\u0119 na to, \u017ceby czasem kogo\u015b wys\u0142ucha\u0107, okazjonalnie pochwali\u0107 czy nawet wy\u015bwiadczy\u0107 jak\u0105\u015b przys\u0142ug\u0119. Urok, jakim od czasu do czasu emanuje, jest jednak wy\u0142\u0105cznie na pokaz. Brakuje w nim ludzkiego ciep\u0142a. Kiedy despota s\u0142ucha, tak naprawd\u0119 ocenia si\u0142\u0119 naszej woli i sprawdza, w jaki spos\u00f3b mo\u017ce wykorzysta\u0107 nas do swoich cel\u00f3w. Kiedy chwali czy pomaga, chodzi mu o to, \u017ceby nas usidli\u0107 i z\u0142ama\u0107 ewentualny op\u00f3r. Jego zachowania niewerbalne, na przyk\u0142ad to, \u017ce nie patrzy si\u0119 w oczy, zdradza, jak ma\u0142o interesuj\u0105 go cudze opowie\u015bci. Dlatego warto uodparnia\u0107 si\u0119 na takie pr\u00f3by wej\u015bcia z nami w kontakt. \u017by\u0107 z despot\u0105 mo\u017ce by\u0107 czym\u015b podobnym do walki o przetrwanie.<\/p>\n\n\n\n
Warto te\u017c mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ludzie, kt\u00f3rych przyci\u0105gaj\u0105 despoci, cz\u0119sto maj\u0105 w\u0142asne g\u0142\u0119boko zakorzenione i t\u0142umione agresywne pragnienia. Bezczelno\u015b\u0107 agresor\u00f3w jest dla nich poci\u0105gaj\u0105ca. Zakochuj\u0105 si\u0119 w ich narracji i zaczynaj\u0105 wypr\u00f3bowywa\u0107 w\u0142asn\u0105 agresj\u0119 na s\u0142abszych, stoj\u0105cych ni\u017cej w hierarchii. Funkcjonowanie w takim miejscu pracy czy w rodzinie nie prowadzi jednak do niczego dobrego, bo poczucie w\u0142asnej warto\u015bci wci\u0105\u017c wystawiane jest na ciosy despoty. Ju\u017c Sofokles napisa\u0142: \u201eKto trafia na dw\u00f3r tyrana, staje si\u0119 jego niewolnikiem, chocia\u017c udawa\u0142 si\u0119 tam jako wolny cz\u0142owiek\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Zobacz te\u017c: Przemoc s\u0142owna i psychiczna. Jak j\u0105 rozpozna\u0107?
Sposoby na zminimalizowane napi\u0119\u0107 wywo\u0142anych przez despot\u0119<\/p>\n\n\n\n
Co zrobi\u0107, kiedy z przyczyn obiektywnych jeste\u015bmy zdani na obecno\u015b\u0107 despoty w naszym \u017cyciu, bo kto\u015b taki jest naszym szefem lub cz\u0142onkiem bliskiej rodziny? Jak u\u0142o\u017cy\u0107 sobie \u017cycie z despot\u0105? Przede wszystkim uwa\u017caj na swoje emocje \u2013 to one w starciu z despot\u0105 s\u0105 twoim najs\u0142abszym punktem.<\/p>\n\n\n\n
Istniej\u0105 trzy typowe reakcje emocjonalne na atakuj\u0105cego despot\u0119. S\u0105 one naturalne i zupe\u0142nie nadaremne:<\/p>\n\n\n\n
W gniewie mo\u017ce ci\u0119 kusi\u0107, \u017ceby kontratakowa\u0107. Lepiej jednak jest unikn\u0105\u0107 dzia\u0142a\u0144 wojennych na tym terenie, bo tej bitwy nie wygrasz.\nMo\u017cesz pr\u00f3bowa\u0107 si\u0119 broni\u0107, t\u0142umaczy\u0107 lub usprawiedliwia\u0107 swoje stanowisko. Despota si\u0119 nimi nie zainteresuje, a tylko jeszcze bardziej rozz\u0142o\u015bci. Osoby apodyktyczne pozbawione s\u0105 uwa\u017cno\u015bci i cierpliwo\u015bci.\nMo\u017cesz si\u0119 wycofa\u0107 i w zranieniu zamkn\u0105\u0107 w sobie. Despota uzna to jako s\u0142abo\u015b\u0107 i uderzy z wi\u0119kszym impetem w drugiej rundzie.<\/code><\/pre>\n\n\n\nKa\u017cda pr\u00f3ba ataku, obrony b\u0105d\u017a dezercji zadzia\u0142a przeciwko tobie. Twoim celem jest wzbudzi\u0107 szacunek. Despota nie atakuje ludzi, kt\u00f3rych powa\u017ca. Twoje zachowanie musi wysy\u0142a\u0107 jasny sygna\u0142 o wewn\u0119trznej sp\u00f3jno\u015bci, sile i kompetencji. Ju\u017c odrobin\u0119 s\u0142absza pozycja jest powodem do nasilenia atak\u00f3w despoty.<\/p>\n\n\n\n
Jednak nie mo\u017cesz sta\u0107 si\u0119 podobny do despoty \u2013 oskar\u017caj\u0105cy, agresywny, przekraczaj\u0105cy granice. Chodzi tu o moc wewn\u0119trzn\u0105, to jedyna or\u0119\u017c na despotyzm.<\/p>\n\n\n\n
W utarczce z despot\u0105:<\/p>\n\n\n\n
Utrzymaj swoje stanowisko \u2013 nie uciekaj ani nie d\u0105\u017c do walki. Spokojnie patrz mu w oczy i przenie\u015b uwag\u0119 na sw\u00f3j oddech \u2013 pog\u0142\u0119b go i uspok\u00f3j. Pozw\u00f3l despocie wystrzela\u0107 wszystkie naboje.\nPrzerwij atak, kiedy os\u0142abnie. Zwr\u00f3\u0107 si\u0119 do niego po imieniu lub u\u017cyj jego tytu\u0142u dla pozyskania jego uwagi. To sprawi, \u017ce si\u0119 zatrzyma.\nSzybko i konkretnie powt\u00f3rz swoje stanowisko. Pami\u0119taj, \u017ce licz\u0105 si\u0119 tylko fakty. Despota jest nastawiony na dzia\u0142anie i tak jak ty, chce zako\u0144czy\u0107 t\u0119 sytuacj\u0119.\nPrzedstaw wynik i ko\u0144cowe wnioski, jednocze\u015bnie pokazuj\u0105c, \u017ce go s\u0142ucha\u0142e\u015b. M\u00f3w z przekonaniem w g\u0142osie i daj mu powiedzie\u0107 ostatnie s\u0142owo. Zako\u0144cz rozmow\u0119 w nastroju pokojowym.<\/code><\/pre>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Despota \u2013 kto to jest, jak go zrozumie\u0107 i jak z nim \u017cy\u0107?Aleksandra Nowakowska15 maja 2024Despota generuje sytuacje, w kt\u00f3rych nic, co powiemy czy zrobimy, go nie zadowoliGeneruje sytuacje, w kt\u00f3rych nic, co powiemy czy zrobimy, go nie zadowoli. Reakcje despoty s\u0105 arbitralne, terroryzuj\u0105 agresj\u0105, wyzwalaj\u0105 niepewno\u015b\u0107. Maj\u0105 na celu przej\u0119cie kontroli nad emocjami \u201eprzeciwnika\u201d, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-19","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20,"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19\/revisions\/20"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/kjd.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}